AÇIK ÇAĞRI #6 PROJE #223
BURSA'DA KENT HAFIZASINA ALTERNATIF BIR BAKIŞ
“Bursa’nın tarihinde LGBTİ+lar, kadınlar, işçiler öğrenciler de var”
Röportaj: Gökçe Akgöl
Bu röportaj 1 Mart 2026'ta muzir.org 'ta yayınlanmıştır.
Özgür Renkler Derneği, Eylül 2025’te başlattığı ve Haziran 2026’ya kadar sürecek olan “Bursa’da Kent Hafızasına Alternatif Bir Bakış” projesiyle, resmi tarih anlatılarının dışında kalan deneyimleri gün yüzüne çıkarıyor. Projeyi ekiple Gökçe Akgöl konuştu.
Bursa’da mahremiyet ve muhafazakârlıkla örülü algısal anlatının ötesinde, başka bir kentin izleri sürülüyor. İşçi sınıfının, göçmenlerin ve özellikle Görükle gibi heterojen öğrenci gettolarının oluşturduğu bu çok katmanlı yapı, Özgür Renkler Derneği’nin yıllardır süren ısrarlı emeğiyle dönüşüyor. 2013-2015 yılları arasında üniversitede stant açarak başlayan, Görükle’deki kafeleri ve Nilüfer’deki mekanları “lubunya friendly” alanlara dönüştüren bu yerel mücadele, bugün kentin toplumsal belleğine sahip çıkan daha kapsamlı bir boyuta taşınıyor.
Alternatif bir kent hafızası ve görünürlük
Özgür Renkler Derneği, Eylül 2025’te başlattığı ve Haziran 2026’ya kadar sürecek olan “Bursa’da Kent Hafızasına Alternatif Bir Bakış” projesiyle, resmi tarih anlatılarının dışında kalan deneyimleri gün yüzüne çıkarıyor. Sözlü tarih çalışmaları ve katılımcı hafıza keşifleriyle kentin görünmez kılınan öznelerini ve mekânlarını kayıt altına alan dernek, sanatsal üretimler aracılığıyla Bursa’da daha demokratik ve kapsayıcı bir kültürel zemin yaratmayı hedefliyor.
Hak mücadelesine yönelik hukuki kuşatma
Ancak yerelde örülen bu dayanışma ve görünürlük alanları, ülke genelinde sivil topluma yönelik artan denetim ve baskıların gölgesinde kalıyor. Bursa’da kent hafızası ve kapsayıcılık için verilen bu emek, LGBTİ+ hakları alanındaki genel hukuki kuşatmanın bir parçası olarak yankı buluyor.
Türkiye’de sivil toplum kuruluşlarına yönelik baskıların arttığı bu dönemde, 17 Mayıs Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Defne Güzel hakkında, interseks haklarına ilişkin yayımlanan bir kitap ve sergi kataloğu gerekçe gösterilerek dava açıldı. “Genel ahlâka aykırılık” iddiasıyla açılan davada Güzel hakkında 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası ve siyasi haklardan yoksun bırakılma talep ediliyor.
Mücadele ortak, baskı tanıdık
Bursa’nın sokaklarında “biz de buradayız” diyen Özgür Renkler’in hafıza çalışması ile Ankara’da bir sergi kataloğu nedeniyle yargılanan 17 Mayıs Derneği’nin yaşadığı süreç, aslında aynı mücadelenin iki farklı cephesini oluşturuyor. Bursa’daki yerel kazanımları koruma ve hafızayı yaşatma çabası, 12 Mayıs 2026’da Ankara 74. Asliye Ceza Mahkemesi’nde görülecek olan Defne Güzel davası gibi hukuki engellerle sınanmaya devam ediyor.
Özgür Renkler Derneği’nden Çağrı Önal ile Bursa’yı, kent hafızasını ve LGBTİ+ derneği olmanın zorluklarını konuştuk.
“Bugün hala güçlenerek devam eden kültür sanat programlarımızın temellerini de işte o ilk öğrenci topluluğu olduğumuz heyecanlı günlerdeki güçlü temaslarımızla attık.”
Özgür Renkler Derneği’nin kuruluşundan başlayan Çağrı, “Özgür Renkler, Gezi sonrası görünürlüğü artan Lubunya Hareketi’nin Bursa’daki eksikliğini dert eden birkaç arkadaşımızın bu meseleyi gündemleştirmesiyle doğdu. İlk hedefimiz üniversitede bir öğrenci topluluğu olmaktı ama dönemin koşulları buna izin vermeyince 2013-2015 yılları arasında Mediko önünde stantlar açarak varlığımızı hissettirmeye başladık. Bu hareketlilik sadece kampüsle sınırlı kalmadı; Görükle’deki kafelere sıçradı, oralarda hem teorik meseleleri konuştuğumuz hem de görünürlüğümüzü planladığımız toplantılarla mekânları dönüştürmeye başladık. Üniversitede resmileşme imkanı bulamayınca şehrin diğer kanallarını zorladık; Nilüfer Kent Konseyi çatısı altında yerel yönetimlerle bağlarımızı güçlendirerek homofobi, transfobi ve bifobiye karşı buluşmaları Bursa’ya taşıdık. Nihayet 2016 yılında, darbe sürecinin zorlu koşullarında ilk genel kurulumuzu yaparak tüzel kimliğimizi kazandık. Bugün hala güçlenerek devam eden kültür sanat programlarımızın temellerini de işte o ilk öğrenci topluluğu olduğumuz heyecanlı günlerdeki güçlü temaslarımızla attık.”
“Yüz yetmiş tane LGBTİ+ özneninin kent deneyiminine ilişkin yeni bir rapor çıkardık”
Çağrı, Özgür Renkler’in programlarına da değindi. Çağrı, “Özgür Renkler’in halihazırda üç programı var. Bunlar destek, savunuculuk ve kültür sanat. Destek programımızda amacımız Bursa ve Güney Marmara bölgesinde başta yine LGBTİ+ olmak üzere psiko-sosyal ve hukuki desteğe ulaşamayanlara sosyal destek ulaştırmak. Savunculuk programımızda ise yerel yönetimleri, ve izlenmesi gereken yerleri izleyip görünür kılmaya çalışıyoruz. Hak temelli yaklaşımımızla bunun savunuculuğunu yapıyoruz. Çok yakın zamanda iki raporumuz çıktı. Birisi Bursa’daki yerel yönetimleri toplumsal cinsiyet perspektifiyle izlediğimiz bir izleme programıydı. Büyükşehir Belediyesi ve on yedi ilçeyi toplumsal cinsiyet perspektifiyle ve yedi göstergede izledik. Bir de kent deneyimleriyle ilgili birçok yeni rapor çıkardık. Yaklaşık yüz yetmiş tane LGBTİ+ özneninin kent deneyimini, anlamlandırmaya çalıştık. Kültür Sanat Programı ise Özgür Renkler ile çok iç içe geçen, bizle birlikte büyüyen bir program. Karikatür atölyeleri yapıyoruz. Bu karikatür atölyelerinde bir araya geliyoruz, sohbet ediyoruz, güçleniyoruz. Ayrıca, ‘aile yılı, açılma, görünürlük’ gibi o güne özgü bir temada kolaylaştırıcımızla birlikte karikatürlerimizi yapıyoruz. Ayrıca ataerkinin çok yoğun olduğu stand up’ları, ‘biz bunu neden lubunyalaştırmıyoruz ve neden LGBTİ+ ları bu alanda görünür kılmıyoruz’ sorusuyla ‘Anlat Aşko’ programımızı başlattık. Ankara’da ve Bursa’da iki tane gala yaptık. Şu anda Anlat Aşko Vol. 2 başladı. Onun da İstanbul’a ve çeşitli illere gelmesini planlıyoruz.”
“Bursa çok fazla tehdidin olduğu bir şehir”
Bursa’nın toplumsal hafızada daha muhafazakar bir yerde durduğuna değinen Çağrı, “Şunu hatırlatmak istiyorum. Kaos GL’nin bir algı anket çalışması vardı. Örneğin yüzde otuzluk kısım ‘LGBTİ+ öznelerin hakları bir insan haklarıdır’ der. Diğer yüzde otuzluk ve yüzde kırklık kısım ‘bu beni alakadar etmez’ der. Basit bir hesapla bu tablo, “toplum buna bütünüyle karşı” algısını kırar. Çünkü geniş bir kesim doğrudan karşıtlık üretmek yerine ya mesafeli duruyor ya da konuyu kendi gündeminin dışında görüyor. Aslında bu Bursa için de geçerli. Elbette bizim kurumsal hafızamızda etkinliğimizin iptal edildiği, düzenleyicisi bile olmadığı halde Özgür Renkler’in hedef gösterildiği olaylar var. Ama şu anki yaptığımız projede birkaç etkinliğimizi açık çağrılı yaptık ve sorunla karşılaşmadık. Kendi gözlemlerime göre konuşursam, uğraşmak isteyen özneler ve gruplar çok net. Ama doğrudan halkın hedef gösterildiği bir yerde de değiliz. Bursa çok fazla LGBTİ+’lara yönelik çok fazla tehdidin olduğu bir şehir. Bunu Nilüfer dediğimiz, sınırları belli olan yerden biraz çıktıktan sonra daha net hissedebiliyoruz. Elbette bu durum zor ve tehlikeli. Ama kendi aramızdaki o bağ ve güçle biraz onu törpülemeye de çalışıyoruz. Ama hiç kolay değil tabii ki.”
“LGBTİ+ birey olmanın bir suçmuş gibi yüzümüze vurulduğu anlar oluyor”
Önceki yıllara kıyasla dayanışmanın da azaldığını ifade eden Çağrı, özellikle 19 Mart sürecinde daha sert bir tepkiyle karşılaştıklarını anlatıyor. Çağrı, “Önceki dönemlerde bu kadar kriminalize bir alan olmadığı için gökkuşağı bayrağı açabiliyorduk. 19 Mart’tan sonra da bir şekilde gökkuşağı bayraklarımızı açtık ve üniversite tarafından önceki dönemlere göre daha sert bir tepkiyle karşılaştık. Ama toplumsal olarak durum aynı olmadı. Yasaklamaları ve tepkileri daha kurumsal yerlerde görüyoruz. Toplantılarda gündemleştirmeme ya da LGBTİ+ birey olmanın bir suçmuş gibi yüzümüze vurulduğu anlar oluyor.”
“Kentin bir tarihi var ve bu tarihte kentin öteki katmanları hiç anlatılmıyor”
“Bursa’da Kent Hafızasına Alternatif Bir Bakış” projesinin detaylarını anlatan Çağrı, “Bir şekilde eksik olan kent anlatısını değiştirmemiz lazımdı. Projemizin ilk zamanlarında biraz arşiv ve literatür taramaya ayırmıştık. Bu sayede bazı bilgiler ve fotoğraflar bulduk. Bunları tekrar yorumlayarak, var olduğumuz alanlarda kent hakkını, kent hakkındaki lubunya görünürlüğünü tekrar konuşarak yorumlamaya çalıştık. Bunu da Mart ayının sonunda bir sergide görünür kılacağız. Projede dertlerimizden biri şuydu: Bir kent anlatısı hikayesi var. Yani bir kentin bir tarihi var ve bu tarihte kentin öteki katmanları olarak LGBTİ+lar, kadınlar, işçiler öğrenciler var. Bunlar Bursa’nın kendi hikayesinde anlatılmıyor. Ama Bursa bir sanayi şehri. İşçinin, emeklinin çok yoğun olduğu bir şehir. Araştırırken, ilk kadın işçi eyleminin Bursa’da gerçekleşmiş olduğunu öğrendik ama bu tarafı tarihte göremiyoruz. Onun haricinde kadın eylemleri yapılmış, bu da çok fazla görünmüyor. Örneğin Gökkuşağı Derneği, 2006 yılında bir eylem koymaya çalışıyor ve Bursaspor taraftarları tarafından hedef gösteriliyor.Bu hedef gösterilme sadece sözlü değil, bayağı şiddete de dayalı bir hedef. Bu Bursa’nın hikayelerinde hiç yer almıyor. Ya da İrem Okan hikayesi. İrem trans kadın ve Bursa’da öldürülüyor. İlk kez duruşmanın hakimi, faile müebbet ceza hapsi veriyor. İrem’in annesinin şöyle bir sözü var, ‘Bu dünyaya benim çocuğumu sığdıramadınız.‘ Yani bu ifade bizim için o kadar büyük bir ifade ki, bunu bir şekilde görünür kılmamız lazımdı. Tam olarak böyle dertlerle bu projeye yaklaştık. Sözlü tarihle de birleştiriyoruz. Başta LGBTİ+ özne olmak üzere yirmi katılımcı ile kendi kent deneyimlerini, kent hakkı perspektifiyle kente nasıl baktıklarını ve nasıl sosyalleştiklerini, nasıl vakit geçirdiklerini öğreniyoruz.”
“Dönüştürme kendiliğinden olmuyor, arkasında çok fazla emek var”
Bursa’nın aslında algısal bir yerden kurulan, kendine has bir anlatısı var. Mahremiyetine önem veren ve muhafazakâr insanın yoğun olduğu bir şehir olmasına rağmen, aynı zamanda çok fazla alt gettonun da barındığı bir yer burası. Bu gettoların çoğunluğunu işçi, sanayi kesimi ve göç edenler oluştursa da, Görükle olarak adlandırdığımız bir öğrenci gettosu var ki; burası heterojen, katmanlı yapısıyla bizim en güvenli alanlarımızdan ve kamusal mekânlarımızdan biri sayılabilir. Benzer şekilde Nilüfer’deki Üç Fidan Parkı da gayet heterojen bir yapıda; ufak tefek barlarımız, publarımız ve gerçekten kapsayıcı bazı kamusal mekânlarımız var. Özellikle Nilüfer Belediyesi, TMMOB ve Tabipler Odası gibi yerler bu kapsayıcılığın örnekleri. ‘Peki bunlar nasıl oldu?’ dersen; Özgür Renkler oradaki insanlarla tanışıyor, onlara derdimizi anlatmaya çalışıyor ve bir şekilde o alanları dönüştürüyor.
Bunun çok iyi örnekleri mevcut; mesela Özgür Renkler bir meyhaneye neredeyse her gün, hatta günde birkaç kere giderek oranın zamanla ‘lubunya friendly’ bir mekân olmasını sağlıyor. Tabii tüm bunlar kendiliğinden olmuyor; arkasında çok fazla emek ve büyük bir görünürlük mücadelesi yatıyor.
“Yalnız değiliz, yanlış da değiliz”
Dayanışmanın önemine değinen Çağrı, “Yalnız değiliz, yanlış da değiliz. Birbirimizi unutmamalıyız. Birbirimizi yalnız bırakmamalıyız. Hafızamızı asla hiçe saymamalıyız. Kuşaklararası aktarım gerçekten çok değerli ve bir şekilde var olan mücadeleyi büyüten bir şey. Sadece Bursa’da değil, tüm Türkiye’de güzel bir hikayemiz, güzel bir görünürlüğümüz, dişimizle tırnağımızla yaptığımız bir mücadelemiz var. Bunu asla unutmamalıyız. Hakikaten kurtuluş yok tek başına, birlikte güçlüyüz. Dayanışma bizi güçlendiriyor.”